Czym jest hazard?
Hazard zwykle kojarzy się z kasynem. Są nim jednak także zakłady bukmacherskie, loterie i zdrapki. Przykłady łatwo wskazać. Trudniej uchwycić, co właściwie sprawia, że dana aktywność jest hazardem. Pieniądze? Ryzyko? Uzależnienie? A może jeszcze coś innego?
Nie istnieje jedna uniwersalna definicja hazardu, przyjmowana wszędzie w identycznym brzmieniu. Choć poszczególne definicje są do siebie podobne, różnią się w istotnych szczegółach. W praktyce może to prowadzić do wątpliwości, czy dana aktywność jest hazardem, czy nie.
W zrozumieniu, czym jest hazard, pomocne są ujęcia Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), Roberta J. Williamsa, badacza hazardu i uzależnień, oraz jego współautorów, a także dr hab. Bernadety Lelonek-Kulety, psycholożki, specjalistki psychoterapii uzależnień i badaczki problematyki hazardu oraz innych uzależnień behawioralnych.
W definicji Światowej Organizacji Zdrowia można wyróżnić trzy zasadnicze elementy hazardu: ryzykowanie pieniędzy lub innego dobra mającego wartość, niepewność wyniku oraz możliwość uzyskania większego zwrotu.
Williams i współautorzy ujmują hazard jako stawianie pieniędzy lub czegoś o wartości materialnej na zdarzenie o niepewnym wyniku, w nadziei na uzyskanie dodatkowych pieniędzy lub dóbr materialnych.
W ujęciu Lelonek-Kulety aktywność musi spełniać definicję gry, jej wynik w mniejszym lub większym stopniu zależy od przypadku, a udział wiąże się z możliwością materialnego zysku lub straty.
Ujęcia te inaczej rozkładają akcenty, zwłaszcza w odniesieniu do przypadku, niepewności wyniku i charakteru stawki. Mimo tych różnic można na ich podstawie wyróżnić trzy elementy przydatne do dalszego wyjaśnienia hazardu: stawkę, niepewność wyniku i możliwość uzyskania wygranej.
W hazardzie coś jest stawką
Pierwszym z tych elementów jest stawka. Najczęściej są nią pieniądze. Ktoś stawia 50 zł na wynik meczu, kupuje los na loterii albo uruchamia grę na automacie za określoną kwotę. Stawką może być jednak również inne dobro mające wartość.
Poszczególne ujęcia nie wyznaczają granicy tej wartości dokładnie w ten sam sposób. Williams i współautorzy mówią o wartości materialnej i wyjaśniają, że chodzi o coś, za co inni ludzie byliby gotowi zapłacić. Lelonek-Kuleta również podkreśla materialny aspekt hazardu, wskazując na możliwość zysku lub straty. W ramach tego materialnego aspektu zaznacza przy tym, że stawką może być praktycznie wszystko, co przedstawia dla gracza wartość.
Sama obecność pieniędzy nie wystarcza jednak, żeby mówić o hazardzie. Płacimy przecież za udział w wielu aktywnościach, które hazardem nie są. Znaczenie ma to, w jaki sposób stawka zostaje powiązana z wynikiem zdarzenia.
Wynik nie jest pewny
Gdy stawiamy zakład na mecz, nie wiemy, czy wybrana drużyna wygra. Kupując zdrapkę, nie wiemy, co znajduje się pod warstwą do zdrapania. Grając w ruletkę, nie wiemy, gdzie zatrzyma się kulka. W chwili podjęcia gry lub zawierania zakładu rezultat pozostaje niepewny.
Samo ryzyko nie wystarcza jednak, żeby mówić o hazardzie. W życiu podejmujemy wiele decyzji, których rezultatów nie możemy być pewni. Możemy zmienić pracę, założyć firmę albo wydać pieniądze na szkolenie, nie wiedząc, czy przyniesie nam to oczekiwaną korzyść.
Nie każda sytuacja, w której możemy coś stracić, jest hazardem.
W hazardzie stawka zostaje związana z niepewnym wynikiem, a uczestnik podejmuje ryzyko z możliwością uzyskania wygranej.
Czy w hazardzie wszystko zależy od szczęścia?
Nie. To uproszczenie, ponieważ poszczególne rodzaje hazardu bardzo różnią się pod względem znaczenia przypadku i umiejętności. W ruletce dominuje przypadek, w zakładach bukmacherskich znaczenie może mieć wiedza, a w pokerze także umiejętności. Nie wszystkie definicje ujmują rolę przypadku w taki sam sposób.
Światowa Organizacja Zdrowia nie wskazuje przypadku jako koniecznego elementu hazardu. W jej definicji kluczowa jest niepewność wyniku.
W ujęciu Bernadety Lelonek-Kulety jest inaczej. Wynik gry hazardowej zależy od przypadku w mniejszym lub większym stopniu i nie opiera się wyłącznie na umiejętnościach gracza.
Williams i współautorzy również nie uznają przypadku za konieczny element definicji hazardu. Za kluczową cechę uznają niepewność wyniku, która może występować zarówno w aktywnościach zdominowanych przez przypadek, jak i w takich, w których znaczenie mają również umiejętności.
Dobrym przykładem jest poker. Umiejętności mogą wpływać na wyniki gracza, ale nie usuwają niepewności i ryzyka związanego z grą o stawkę.
Podobnie wiedza o sporcie nie sprawia, że zakłady bukmacherskie przestają być hazardem.
Dlatego zdanie:
„Jeśli się na czymś znam, to nie jest hazard”
jest błędne.
Wiedza i umiejętności mogą mieć znaczenie, ale nie wykluczają hazardu.
Dlaczego zakłady bukmacherskie są hazardem?
Osoba obstawiająca mecze może analizować statystyki, składy zespołów, formę zawodników czy sposób gry obu drużyn. Wiedza ta może wpływać na ocenę prawdopodobieństwa i wybór zakładu.
Nie zmienia jednak jego podstawowej konstrukcji: gracz stawia pieniądze na wynik zdarzenia, który w chwili zawierania zakładu pozostaje niepewny, a od tego wyniku zależy możliwość uzyskania wygranej.
Dlatego zakłady bukmacherskie są hazardem niezależnie od tego, czy ktoś wybiera typ przypadkowo, czy poprzedza go szczegółową analizą.
Wiedza o sporcie może mieć znaczenie dla podejmowanych decyzji, ale nie usuwa niepewności wpisanej w sam zakład.
Hazard to nie to samo co uzależnienie
Kolejne ważne rozróżnienie dotyczy samego słowa „hazard”. Czasem używa się go tak, jakby oznaczało już problem lub uzależnienie. Tymczasem hazard jest aktywnością, a zaburzenie uprawiania hazardu czymś innym.
Kupienie jednej zdrapki jest uczestnictwem w hazardzie. Postawienie jednego zakładu bukmacherskiego również. Nie oznacza to jednak automatycznie, że dana osoba spełnia kryteria zaburzenia uprawiania hazardu.
ICD-11, czyli jedenasta rewizja Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób opracowanej przez Światową Organizację Zdrowia, wskazuje trzy podstawowe cechy tego zaburzenia: trudności w kontrolowaniu grania, nadawanie mu coraz większego pierwszeństwa względem innych obszarów życia oraz kontynuowanie go mimo negatywnych konsekwencji.
Nie oznacza to jednak, że szkody związane z hazardem pojawiają się dopiero wtedy, gdy ktoś spełnia kryteria zaburzenia. WHO wprost zaznacza, że szkody mogą występować także poniżej progu klinicznego.
Problemy finansowe, konflikty w relacjach, zaniedbywanie obowiązków czy inne szkody mogą więc pojawiać się także u osób, które nie spełniają kryteriów zaburzenia.
Dlatego pytania:
„Czy to jest hazard?”
oraz
„Czy ta osoba ma problem z hazardem?”
to dwa różne pytania.
Czym więc jest hazard?
Hazardu nie można sprowadzić ani do pieniędzy, ani do przypadku, ani do uzależnienia.
Przytoczone ujęcia różnią się w szczegółach, ale pozwalają wyodrębnić trzy elementy przydatne do opisania hazardu: stawkę, niepewność wyniku i możliwość uzyskania wygranej. Rola przypadku, wiedzy i umiejętności różni się w zależności od rodzaju hazardu, a poszczególne definicje różnie ujmują ich znaczenie.
Gry kasynowe, zdrapki, loterie, poker czy zakłady bukmacherskie mogą wyglądać zupełnie inaczej. Łączy je jednak podstawowy mechanizm: uczestnik stawia coś mającego wartość na niepewny wynik, od którego zależy możliwość uzyskania wygranej.
Szymon Bartnicki
Instruktor terapii uzależnień
Autor projektu „Postaw na siebie!”
Źródła:
1. Lelonek-Kuleta, B. (2013). Wiara w szczęśliwy los drogą do cierpienia? Patologiczny hazard w podejściu poznawczym. „Horyzonty Psychologii”, t. III, 107–124.
2. Williams, R. J., Volberg, R. A., Stevens, R. M. G., Williams, L. A., Arthur, J. N. (2017). The Definition, Dimensionalization, and Assessment of Gambling Participation. Canadian Consortium for Gambling Research.
3. World Health Organization (2024). Gambling. Fact sheet.
4. Woronowicz, B. T. (2011). Hazard – wyzwaniem dla profilaktyki. „Remedium”, nr 11 (225)
Zobacz także:
Problem z hazardem? Zapraszam!
Co siedzi w głowie hazardzisty
